سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
376
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
آقاى نواب ذو الفقار عليخان ، علامه اقبال و آقاى شيخ عبد القادر در لاهور از ارادتمندان وى بودند . كتابخانهء بزرگ او كه مشتمل بر ذخاير نفيس و نادر از قبيل كتب تفسير و نسخ خطى بود از مشهورترين كتابخانههاى كشور به شمار مىرفت ولى افسوس كه بعد از او به علّت وقوع حوادث و بىتوجهى مسئولان از بين رفت ، فقط تعدادى از كتب در نزد فرزندانش محفوظ مانده است . وى مسجد بسيار بزرگ و سنپوره لاهور را كه نزديك خانهاش بود ، مرمت كرد و در آنجا مجالس و محافل دينى تشكيل داد . حكومت بريتانيا او را به لقب شمس العلماء ملقب ساخت و بعد از هفتاد و دو سال زندگى و نيم قرن خدمات دينى در طول نگارش تفسير قرآن بيمار شد و در روز شنبه سوّم جمادى الثانى 1360 ه ق مطابق 28 ژوئن 1941 م در دارالشريعهء و سنپوره لاهور درگذشت و در قبرستان گامهشاهكربلا در كنار قبر پدر بزرگوارش به خاك سپرده شد . در تشييع جنازهء علامه حايرى جمعيت انبوهى موج مىزد كه زبانزد اهالى لاهور شده است . شعرا دربارهء وفاتش اشعار فراوان سرودند . فرزندان او عبارتند از : سيد رضى و سيد زكى و سيد تقى . تصانيف او عبارتند از : غاية المقصود ( 4 جلد ، عقايد ) ؛ منهاج السلامة ( اصول دين ) ؛ رسالة الغدير ، احكام الشكوك و شكّيات نماز ؛ ميزان الاعمال در ميزان قيامت ؛ تقريظات المشاهير ( 4 جلد ) ؛ مناسك حج ؛ نماز شيعه ؛ لمعه معانى در سجده بر خاك شفا ؛ تحذير المعاندين و رجال معاويه ؛ مفيد الصبيان ؛ عشره كامله ( در مناظره ) ؛ حجاب نسوان ؛ هدايات حايرى ؛ فتاواى حايريه ( 8 جلد ) ؛ رسالهء طاعون ؛ رسالة المؤيد ( در رد نصارى ) ؛ منهج المعاد ( عمليه ) ؛ رسالة اللواء ( دفن اموات در كربلا ) ؛ رسالهء سكوت امير المؤمنين عليه السّلام ( خلافت ) ؛ رسالة الهدى در احكام سجده ؛ قصايد مدحيه ؛ تفسير لوامع التنزيل از جلد 13 تا جلد 27 ( ناتمام ، فارسى ) ، من اصل نسخهء اين تفسير را ديدهام ؛ سيف الفرقان در تحقيق فسق و ايمان ؛ بشارات احمديه در اثبات نبوت و امامت ؛ التنقيد در اجتهاد و تقليد ( فارسى ، چاپ 1313 ه ق ، لاهور ) ؛ تقليد و تنقيد المؤمنين ؛ مسائل ضروريه ؛ رسالهء انوار در حلت اغسان ؛ تنبيه الناصبين تحريف قرآن از كتب اهل سنّت ، ( چاپى ) ؛ تنبيه المؤمنين در شرايط اجتهاد ؛ رساله جواز نكاح سيده با غير سيده ؛ خوارق البوارق ؛ در اعجاز قرآن ؛ حديث قرطاس ؛ حل ما لا ينحل در احكام كفار و ولد